Slavernij als leessleutel voor Trump?

Op 5 augustus overleed Toni Morrison (1931-2019), een
Afro-Amerikaanse schrijfster die in 1993 de nobelprijs voor litteratuur
ontving. Haar meest bekende boek heet Beloved.
Morrison beschrijft er het leven van drie generaties zwarte vrouwen in de USA,
beginnend in 1873 in Cincinatti, enkele jaren na de afschaffing van de
slavernij.  

De wijze waarop Morrison in dit boek de ervaring van de
slavernij schetst doet denken aan hoe Primo Levi de concentratiekamp-ervaring beschrijft
in Is dit een mens? Haar objectiverende
afstandelijkheid en niet moraliserende of emotionele schrijfstijl maken dat de
lezer beetje bij beetje de vervreemdende logica van de slavernij op het spoor komt.
Wat mij betreft werpt het een verhelderend licht op de Amerikaanse samenleving.
 Meer in het bijzonder helpt het me om sommige
recente ontwikkelingen in de USA beter te kunnen plaatsen, net zo goed als
sommige duurzame structurele gegevens aangaande de plaats van de afstammelingen
van die Afrikaanse slaven in de Amerikaanse samenleving.

Via korte anekdotes, die zij langs haar neus weg lijkt ten
beste te geven, beschrijft Morris de vernietigende dynamiek van de slavernij. Mensen
worden behandeld als dingen, zonder gevoelens of welk recht op eigenwaarde dan
ook. Gezinsleven of liefde wordt niet gegund. Vrouwen kunnen reproduceren en hebben
daarom extra waarde. Dat belet niet dat ook zij als minder dan dieren worden
behandeld. Niet sómmige blanken zijn medeplichtig. Wel allen. Mannen, vrouwen
én kinderen. Ook de relatief verlichte geesten die op menselijke wijze omgaan met hun slaven vinden het vanzelfsprekend
dat zwarten minderwaardig zijn aan de raciaal superieure blanken. Dat alles in
een samenleving en een cultuur die zich, nota bene, beschouwt als christelijk. In
veel kerkelijke organisaties is slavernij gewoon.

Indrukwekkend is ook de meedogenloze en volstrekt
willekeurige bestraffing van slaven die weerstand bieden of in opstand komen. En,
omgekeerd, de diepe haat van de zwarten naar de blanken toe.

Pas in 1863 werd slavernij officieel verboden in de USA. Het
duurde, uiteraard, tot ver in de twintigste eeuw vooraleer de relatieve emancipatie
van de gewezen zwarte slaven ook effectief een feit werd. Zo werd de schuldhorigheid
pas in 1966 bij wet afgeschaft.

In 2009 verkozen de Amerikanen voor het eerst een president
van (deels) Afrikaanse afkomst. Is de verkiezing van Barack Obama een teken dat
de eeuwenoude wederzijdse minachting en haat tot het verleden behoort en dat de
Afro-Amerikanen hun plaats hebben gevonden in de USA?

De feiten lijken dit tegen te spreken. Ook vandaag maakt een
Afro-Amerikaan 5 maal meer kans om in de gevangenis te komen dan een blanke
Amerikaan en viermaal meer kans om doodgeschoten te worden door de politie. De
bedragen die worden uitgekeerd aan zwarte misbruikslachtoffers liggen beduidend
veel lager dan wat blanke slachtoffers ontvangen. Enz.

Zelf ben ik getroffen door de continuïteit tussen het
ontluisterende slavernijverleden van de USA en bepaalde aspecten van het
optreden van Donald Trump. Denk maar aan de wijze waarop hij flirt met de blanke-suprematie-gedachte
of de evidentie waarmee hij sommige Afrikaanse landen langs zijn neus weg
omschrijft als shithole landen. Meer
dan zomaar uitschuivers, lijken dit eerder nauwelijks verholen handreikingen
naar een belangrijk deel van zijn achterban.

In het reine komen met een traumatisch verleden vraagt veel
tijd, zowel voor dader als voor slachtoffer. Litteratuur kan daarbij helpen.

Nikolaas Sintobin sj